Tolosako zuhaitz berezien gida
Gorostia · Acebo Ilex aquifolium L.
Europako baso hezeetan hazten den zuhaitz edo zuhaixka hostoiraunkorra da gorostia.
Hosto distiratsu eta gogorrak ditu bereizgarri, ertzetan arantza zorrotzak dituztelako. Neguan, fruitu gorri biziak ematen ditu, txori askorentzat elikagai garrantzitsuak direnak. Oro har, itzalpeko basoetan hazten da, eta 10-15 metroko altuera har dezake baldintza egokiak baditu.
Espezie hau babestuta dago Euskal Herrian, eta debekatuta dago adarrak apaingarri gisa erabiltzea. Horregatik, garrantzitsua da naturan dauden gorostiak zaintzea eta errespetatzea.
Pagoa · Haya Fagus sylvatica L. ‘Pendula’
Pago arruntaren barietate bat da, apaingarria. Ezaugarririk bereziena du adarrak behera erortzen direla, eta itxura malgua eta dotorea ematen dio horrek. Denborarekin, koroa zabala eta adar erorkorrez osatutako silueta ikusgarria garatzen ditu. Baldintza egokietan, 15-25 metroko garaiera har dezake.
Hazkunde motela izan ohi du, baina luze bizi da. Egur gogor eta homogeneoa du, eta tradizionalki, altzarigintzan eta zurgintzan erabili izan da.
Ezkia · Tilo Tilia L. sp
Ezkia Europako basoetan eta Pirinioetako leku batzuetan bizi den zuhaitz handia da:
30 metro arteko garaiera har dezake. Hosto lobulatu distiratsuak ditu, eta udazkenean, kolore gorrixka eta horixka hartzen dute.
Baso hezeetan eta ibaien ertzetan hazten da, lur sakon eta hezeetan, eta gaur egun, parkeetan eta lorategietan landatzen da, itzal handia eta edertasun berezia ematen duelako. Egurra oso malgua eta iraunkorra du, eta tradizionalki, altzarietan, tornularitzako tresnetan eta musika-tresnetan erabili izan da. Europako zenbait tokitan, melaza eta azukrea ateratzeko ere erabili izan da ezkia.
Artea · Encina Quercus ilex L.
Artea zuhaitz hostoiraunkorra da, Mediterraneoko eta Euskal Herriko basoetan ohikoa. 25 metro arteko garaiera har dezake, eta hosto gogorrak ditu, ertzetan arantza txikidunak. Lur eta klima askotara egokitzen da.
Egurra oso gogorra eta iraunkorra du, eta, besteak beste, eraikuntzan, altzarigintzan eta ontzigintzan erabiltzen da. Ematen duen fruitua, ezkurra, tradizionalki, txerrientzako elikagai gisa erabili izan da, batez ere, Iberiar penintsulan.
Palmondo kanariarra · Palmera de Canarias Phoenix canariensis Chabaud
Palmondo kanariarra hosto luze eta erorkorrez hornituta dagoen zuhaitz iraunkorra da, eta kopa zabal eta elegantea nabarmentzen zaio. Jatorriz Kanarietatik dator, eta gaur egun, parke eta lorategi askotan landatzen da, ingurune urbano zein naturaletan, duen erakargarritasunagatik.
Fruituak, datilak, udan heltzen dira, eta animalia askorentzako elikagai garrantzitsua izateaz gain, gizakientzat ere janari gozo eta osasungarria dira.
Altzifre arrunta · Ciprés común Cupressus sempervirens L.
Altzifre arrunta Mediterraneo inguruko zuhaitz hostoiraunkorra da, eta baldintza egokiak baditu, 35 metroko altuera har dezake. Pinaburu itxurako fruitua ematen du eta fruituek bi urteko hazkuntza behar izaten dute heldutasunera iritsi eta haziak askatzeko.
Altzifreak egur sendo, iraunkor eta erresistentea du, eta antzinatik erabili izan da eraikuntzan. Forma kolominoide eta ikusgarriagatik, oso estimatua da lorategi eta hilerrietan, eta Mediterraneoko paisaia tradizionalaren ikonoetako bat da.
Konstantinoplako akazia · Acacia de Constantinopla Albizia julibrissin
Konstantinoplako akazia Txinako parasola edo zeta zuhaitza izenez ere ezaguna da. Asiako hego-mendebaldean du jatorria, eta 12 metroko garaiera har dezake zuhaitz hostoerorkor honek. Ikusgarria eta apaingarria da dituen hosto eta lore bereziengatik.
Udan, lore arrosa edo arrosa-zurixkak ematen ditu, hari fin ugariz osatutako infloreszentzia ikusgarriekin. Lore horiek oso usaintsuak dira, eta intsektu polinizatzaile asko erakartzen dituzte.
Zumea · Sauce Salix sp.
Zumea ibai eta erreka ertzetan hazten den zuhaitz edo zuhaixka da. Oro har, 5 eta 20 metro arteko altuera har dezake eta adar malgu eta luzeak ditu. Hazkunde azkarra du eta lur hezeetan edo uraren ondoan ondo garatzen da.
Antzinatik erabili izan da zumea saskigintzan, adar luze eta malguak oso egokiak baitira otarrak, saskiak edo bestelako tresnak egiteko. Gainera, azalak substantzia natural batzuk ditu, eta horietatik atera zuten aspirinaren oinarri den azido salizilikoa. Horregatik, zumeak garrantzi handia izan du, bai artisautzan, bai medikuntzaren historian.
Olibondoa · Olivo Olea europaea L.
Olibondoa Mediterraneoko eskualdeetan jatorria duen zuhaitz hostoiraunkorra da. 10 metro arteko garaiera har dezake, eta enbor bihurritua eta azal zimurtsua izan ohi ditu. Beroa eta lehortea ondo jasaten ditu, eta lur xumeetan ere arazorik gabe hazten da.
Oso biziraupen luzea du: ale batzuk milaka urtez bizi daitezke. Fruitua, oliba, oliba olioa ekoizteko erabiltzen da, eta dieta mediterraneoaren oinarrietako bat da. Antzinatik, bakearen eta jakinduriaren sinbolo izan da olibondoa kultura askotan, eta gaur egun ere, balio kultural, ekonomiko eta paisajistiko handia du.
Urkia · Abedul Betula pendula Roth
Urkiak Europako eta Asiako iparraldean du jatorria. Hostoerorkorra da eta 25 metroko garaiera har dezake. Enbor argi edo zuri bereizgarria du, azal fin eta paperezkoa askatzen duena. Hazkunde azkarra du, eta lur fresko eta argitsuetan ondo garatzen da.
Urkia oso moldakorra da eta, sarritan, baso berriak sortzen dituzten lehen zuhaitzetako bat izaten da, lur degradatu edo hutsik geratutako eremuetan hazteko gai delako. Egur arina du, eta altzariak edo tresnak egiteko erabili izan da.
Ezki zilarkara · Tilo plateado Tilia tomentosa Moench
Ezki zilarkarak Europako hego-ekialdean eta Asiako mendebaldean du jatorria. Zuhaitz hostoerorkorra da, eta 30 metroko garaiera har dezake. Koroa zabala eta trinkoa garatzen du, eta itzal fresko eta atsegina sortzen du. Hostoek azpialdea zuri-zilarkara dute, eta haizeak mugitzean, distira berezia sortzen dute.
Udan, lore txiki eta usaintsuak ematen ditu, multzoka. Lore horiek erle eta beste intsektu polinizatzaile askoren elikagai garrantzitsua dira. Horrez gain, ezkiaren loreak, tradizionalki, infusioak egiteko erabili izan dira, propietate lasaigarriak dituztelako.
Indi gaztainondoa · Castaño de Indias Aesculus hippocastanum L.
Indi gaztainondoa Balkanetako mendietako zuhaitz hostoerorkorra da. 30 metroko garaiera har dezake eta koroa zabal eta trinkoa garatzen du, eta hala, itzal handia sortzen du. Udaberrian, lore zuri ikusgarriak ematen ditu, multzo handietan antolatuta. Hosto handiak ditu, hainbat folioloz osatuak, eta udazkenean kolore hori edo marroixka hartzen dute.
Udazkenean fruitu biribilak sortzen ditu, azal arantzatsu baten barruan dagoen hazi distiratsu batekin. Gaztainak ez dira jangarriak, baina zuhaitzaren izenari lotuta geratu dira. Tamaina handia eta itzal zabala direla eta, maiz landatzen da hirietako parke eta pasealekuetan.
Libanoko zedroa · Cedro del Líbano Cedrus libani A.Rich.
Libanoko zedroa konifero ikusgarria da, eta Ekialde Hurbileko mendietan hazten da; batez ere, Libanon, Turkian eta Sirian. 30 metro baino gehiagoko garaiera har dezake eta adar zabal eta horizontalez osatutako koroa bereizgarria garatzen du. Hazkunde geldoa izan arren, oso biziraupen luzea du.
Antzinatik izan da estimatua egurraren kalitateagatik. Egurra sendoa, iraunkorra eta usaintsua denez, tenpluak, jauregiak eta itsasontziak eraikitzeko erabili izan da milaka urtez. Zuhaitz hau hain da garrantzitsua Libanon, non gaur egun ere hango banderan agertzen baita ikur nazional gisa.
Himalaiako zedroa · Cedro del Himalaya Cedrus deodara (Roxb. ex D.Don) G.Don
Himalaiako zedroa konifero handi bat da eta Himalaiako mendietan du jatorria. 50 metroko garaiera har dezake, eta koroa piramidala garatzen du. Orratz formako hostoak multzotan agertzen dira adarretan. Tamainagatik eta itxura dotoreagatik, maiz landatzen da parke eta lorategi handietan.
Biziraupen luzea du, eta ondo egokitzen zaie mendialdeko baldintza gogorrei. Egur sendoa eta iraunkorra du, eta eraikuntzan erabili izan da. «Deodara» izena sanskritotik dator, eta «jainkoen zuhaitza» esan nahi du, Asiako kultura batzuetan zuhaitz sakratutzat hartu izan baita.
Laranjondo trifoliatua · Naranjo trifoliado Poncirus trifoliata (L.) Raf.
Laranjondo trifoliatuak Asia ekialdean du jatorria, batez ere, Txinan eta Korean. Zuhaitz edo zuhaixka hostoerorkorra da, 6 metroko garaiera har dezake, eta adar arantzatsuak garatzen ditu. Hiru folioloz osatutako hostoak ditu, eta horregatik du «trifoliatua» izena. Udaberrian, lore zuri usaintsuak ematen ditu.
Udazkenean, fruitu txiki horixkak sortzen ditu, laranja txikien antzekoak. Fruitu horiek ez dira, normalean, gordinik jaten, zapore mingotsa dutelako, baina marmeladak edo bestelakoak egiteko baliatu izan dira. Gainera, zitrikoen landaketetan sarritan erabiltzen da txertaketa egiteko oin gisa, hotzaren aurrean erresistentzia handia duelako.
Magnolia · Magnolia Magnolia grandiflora L.
Magnolia granfiflora, jatorriz, Amerika hego-ekialdekoa da. Hosto iraunkorrak ditu eta 30 metroko garaiera har dezake. Lore handi eta usaintsuak ematen ditu udaberrian.
Parke eta lorategietan asko landatzen da duen itzal handiarengatik eta lore ikusgarriengatik. Loreak maiatzetik ekainera agertzen dira, eta fruituak urria eta azaroa bitartean. Magnolia ez da espezie mehatxatua, eta landare apaingarri gisa oso estimatua da.
Ginkgoa · Ginkgo Ginkgo biloba L.
Ginkgoa, jatorriz, Txinakoa da eta munduko «fosil bizidun» zaharrenetako bat da: 200 milioi urtetik gorako historia du. 40 metroko altuera har dezake eta hosto bereizgarriak ditu, abaniko formakoak baitira. Udazkenean, hostoek kolore horixka hartzen dute.
Zuhaitzak itxaropena ematen duela diote, Hiroshimako bonba atomikoa lehertu ondoren bizirik iraun zuen bakarra izan baitzen, epizentrotik oso gertu egon arren. Kutsadurari oso ondo aurre egiten dio.
Atlaseko zedroa · Cedro del Atlas Cedrus atlantica (Endl.) Manetti ex Carrière
Atlaseko zedroa konifero handi bat da, eta Afrika iparraldeko Atlas mendietan du jatorria. 30 eta 40 metro arteko altuera har dezake, eta enbor sendoa zein koroa zabala garatzen ditu.
Erresistentzia handiko egurra du, usaintsu samarra, eta antzinatik erabili izan da eraikuntzan eta ontzigintzan. Zedroak, historian zehar, iraunkortasunaren eta sendotasunaren sinbolo izan dira, eta gaur egun ere klima hotz eta beroari ondo eusten dio.
Haritz kanduduna · Roble pedunculado Quercus robur L.
Haritz kanduduna Europako zuhaitz hostoerorkor ezagunenetako bat da. 40 metroko garaiera har dezake eta enbor sendoa zein koroa zabal eta trinkoa garatzen ditu. Baso, parke eta larreetan hazten da, eta biziraupen handiko zuhaitza da: baldintza egokietan, mendeak iraun ditzake.
Fruitua ezkurra da, eta pedunkulu luze baten muturrean hazten da; hortik dator «kanduduna» izena. Haritzaren egurra oso gogorra eta iraunkorra da, eta eraikuntzan, ontzigintzan eta upelak egiteko erabili izan da. Europako kultura askotan, indarraren eta iraunkortasunaren sinbolo izan da.
Bananondoa · Banano Musa × paradisiaca L.
Bananondoa jatorriz Asiako hego-ekialdekoa den landare belarkara handia da, zuhaitz itxura hartzen duen arren. 7 metroko garaiera har dezake eta hosto handiak eta zabalak garatzen ditu, itzal handia sortuz. Klima epel eta hezeetan hazten da, eta ez du hotza ondo jasaten; horregatik, gure inguruan batez ere lorategi eta espazio babestuetan landatzen da.
Bere fruitua banana edo platanoa da, mundu osoan kontsumitzen den elikagai ezaguna. Bere hazkunde azkarrak eta itxura exotikoak paisaian presentzia berezia ematen diote.
Lotutako artikuluak
IKUSI GUZTIA
Tolosaldea Udazkenean: Natura, kultura eta tradizioaren zaporea
Uda Tolosaldean
Abaltzisketa, Aduna, Alkiza, Altzo, Amasa-Villabona, Amezketa, Bidania-Goiatz, Ibarra, Larraul, Tolosa, Tolosaldea